Er zijn een aantal aspecten die voor een homoseksuele mannen of lesbische vrouwen bij de uitvaart een specifieke rol (kunnen) spelen:
Voor de meeste homo's en lesbo's zijn vriendschapsbanden heel belangrijk. Vaak nog belangrijker dan de familiebanden. Het kan daarom logisch zijn dat bij het overlijden de uitvaart (mee) geregeld wordt door de 'zelfgekozen familie' van vrienden en vriendinnen.
Vanuit een soort van ongeschreven wet gaat iedereen, de familie zelf maar ook de vrienden/vriendinnen, er vaak vanuit dat de familie, op de eventuele partner na, bij het regelen van de uitvaart de oudste rechten heeft. Zeker in geval van niet geregistreerd partnerschap of huwelijk is bekend dat dit tot ongewenste situaties kan leiden. Ook de meeste uitvaartbegeleiders richten zich - traditioneel - eerder op de familie dan op de vrienden- en vriendinnenkring. Dat kan anders.
Volgens de wet moeten de wensen van de overledene geëerbiedigd worden en hebben familieleden niet meer rechten dan mensen die geen familie zijn. Als je dat wenst kun je dus bepalen dat je eigen uitvaart geregeld moet worden door vrienden of vriendinnen, al dan niet in samenspraak met je familie. Mogelijk wil je dat eventuele kinderen of een (heteroseksuele) ex-partner in het regelen van de uitvaart een bijzondere positie innemen.
Als je wilt dat specifieke mensen straks je uitvaart regelen, is het belangrijk dat je ze dat van tevoren vraagt. Zij zullen dan waarschijnlijk nog dingen van jou willen weten. Je kunt je wensen vastleggen in een wensenboekje of codicil. Dat kan tot in detail, maar misschien gaat het alleen over de gewenste sfeer en beschrijf je wat daadwerkelijk belangrijk is en wie je graag betrokken ziet bij het regelen van de uitvaart. De meeste uitvaartondernemers bieden een wensenboekje aan. Je kan ook bij rozeuitvaart een exemplaar opvragen.
Als het homo, lesbo of transgender zijn een belangrijk onderdeel is geweest in je leven, kan het logisch zijn dat je homoseksuele of lesbische (gay) leefstijl herkenbaar is in de uitvaart.
Mogelijk moeten je vrienden en vriendinnen daarom op de eerste rij zitten, naast je familie en op de rouwkaart vermeld worden. Als vrouwen centraal stonden in je leven, is het misschien logisch dat de uitvaartbegeleider en de chauffeur van de rouwauto ook vrouw zijn; dat vrouwen (vriendinnen) je kist of opbaarplank dragen, je in het graf laten zakken of je naar de ovenruimte begeleiden. Als je een leerman was, wil je misschien wel in je eigen 'harnas' - al dan niet onder je gewone pak - gecremeerd of begraven worden. Of misschien wil je dat er een attribuut of speciaal aandenken op de kist ligt. Als aids de doodsoorzaak was, hoeft die niet verdonkeremaand te worden. Misschien wil je inderdaad een kist met roze bekleding, of moet de regenboogvlag eroverheen. Misschien vind je het mooi als de bloemen na afloop op het Homomonument gelegd worden...
Het helpt als je dan met een uitvaartbegeleider te maken hebt die bekend is met je leefstijl, er oog voor heeft en zo nodig suggesties kan doen. Dat scheelt een hoop uitleggen en/of frustraties.
De maatschappelijke acceptatie van homoseksualiteit en de mogelijkheid voor homo's, lesbo's en transgenders om hun leven zo in te richten als zij dat zelf willen, is in enkele tientallen jaren tijd enorm toegenomen. Homoseksualiteit lijkt tegenwoordig zo gewoon, dat we bijna vergeten dat er veel oudere homo's en lesbo's zijn die daar anders instaan. Uit onderzoek (Schuyf e.a., 2003) blijkt dat 60% van de homo's en lesbo's boven de 55 jaar – weer - 'in de kast zit'.
Kenmerkend voor de generatie homo's en lesbo's die vóór 1930 geboren zijn, is dat zij nooit of slechts in zeer beperkte kring open zijn geweest over hun geaardheid. Ook hun (heteroseksuele) generatiegenoten zijn nooit gewend geweest om open over homoseksualiteit te praten. Dit maakt het lastig om bij de uitvaart van een homo, lesbo of trans uit die generatie, de geaardheid een plek te geven. Wordt die op geen enkele wijze benoemd maar was die bij de nabestaanden – stiekem – toch bekend, dan voelt dat al snel als een pijnlijke ontkenning. Wordt die wel benoemd, dan zullen veel aanwezigen zich ongemakkelijk voelen met de postume coming-out.
Ook de generatie homo's en lesbo's geboren tussen 1930 en 1945 houdt op latere leeftijd vaak de mond over de geaardheid. Zij hebben de homo-emancipatie weliswaar bewust en in veel gevallen zelf ook actief meegemaakt, maar naarmate ze ouder worden voelen ze zich er steeds kwetsbaarder mee. Ze hebben veelal eigen ervaringen met homo-negativiteit meegemaakt en hebben geen zin om de kans te lopen dat die – in een situatie waarin ze (zorg)afhankelijk zijn geworden – door eigen gedrag wordt opgeroepen.
Homoseksualiteit bij ouderen is dus helemaal niet zo gewoon. Richting levenseinde en uitvaart worden de volgende vragen (weer) relevant: Ben je gewend om (nog) open te zijn over homoseksualiteit? Zijn de (andere) nabestaanden dat? In welke mate wil je misschien dingen voor jezelf houden omdat je je daar prettiger bij voelt of hoe duidelijk mag/moet de homoseksualiteit - in al haar facetten - juist zichtbaar zijn? Het is belangrijk dat de uitvaartbegeleider met dit soort thema's en vragen om kan gaan.
Specifiek bij een homo-lesbische uitvaart is de rouw van de vrienden en vriendinnen. Vaak wordt die niet of onvoldoende (h)erkend. Omdat vrienden en vriendinnen traditioneel gezien niet als belangrijke nabestaanden gezien worden, lopen ze de kans dat ze bij het overlijden, de uitvaart en daarna grotendeels buiten spel staan. Individuele rouwprocessen kunnen daardoor gefrustreerd raken. Erkenning krijgen van zichzelf en de omgeving, expliciet herkenbaar zijn als nabestaande en (desgewenst) een actieve rol op zich nemen in het vormgeven van de uitvaart, zijn belangrijke voorwaarden om met de dood en het verdriet daarover om te gaan. De erkenning van de relatie, of het nu een liefdesrelatie of een speciale vriendschap was, betekent een positie krijgen in het afscheidsritueel.
Het begint ermee dat de uitvaartbegeleider samen met de vrienden, vriendinnen, eventuele partner, kinderen en familie de uitvaart voorbereidt. De bijzondere band met de overledene kan getoond worden door het (mede) ondertekenen van rouwkaarten en rouwadvertenties. In de toespraken kunnen vrienden en vriendinnen expliciet als levensgezellen aangesproken en vermeld worden. Zo wordt voor vrienden en vriendinnen de mogelijkheid gecreëerd troost en sympathie van anderen te ontvangen, in de vorm van brieven, bloemen, een praatje, bezoek; al naar gelang de behoefte.
"Onlangs is m'n vader overleden. Hij is in mijn atelier
opgebaard geweest. Veel mannen om hem heen, dat was zijn wereld. Die van mij trouwens ook. Zeker op zo'nkwetsbaar moment vond ik het fijn om te kunnen overleggen met iemand die gevoelsmatig dichtbij staat, iemand voor wie homoseksualiteit gesneden koek is." (Hans)
Als iemand die je dierbaar is overlijdt en jij organiseert (mede) het afscheid, breekt een kwetsbare periode aan. Emoties liggen aan de oppervlakte en er komt veel op je af. Wat kan, wat moet, wat willen we, wat past? Er moet in korte tijd veel besloten en uitgevoerd worden. Jullie willen dat het een mooi en uniek afscheid wordt. Groots, intiem, eenvoudig of flamboyant, veel is mogelijk. Goed afscheid nemen betekent een begin maken met de verwerking van het verlies; goed afscheid nemen kan alleen maar op je eigen passende manier.
Een criterium om te kunnen zeggen of een uitvaart 'klopt' is of je geraakt wordt. Dit gebeurt wanneer er 'snaren' mee gaan trillen. Uitvaarten kunnen voor mensen unieke momenten vormen om intense gevoelens te beleven. Het kan gaan om het ervaren van verdriet, van dankbaarheid, van liefde. Het verdriet dat gevoeld wordt gaat vaak niet alleen gaat over de overledene, maar ook over ander verdriet dat 'mee gaat trillen', passend bij het leven van de overledene én de nabestaanden.
Uitvaart gaat daarmee altijd - ook - over kwetsbaarheid en eerlijkheid. Het is belangrijk dat je dan met een uitvaartondernemer te maken hebt bij wie je 'jezelf kunt zijn'. Ook als het om de uitvaart van - bijvoorbeeld - een van je ouders gaat. Het kan een reden zijn om te kiezen voor een homo- of lesbo-uitvaartondernemer.
Het gaat niet over homoseksualiteit, maar toch...
Je eigen website maken!